Cam 18 · Test 4 · Passage 3 · Alfred Wegener: Khoa học, thám hiểm và thuyết lục địa trôi dạt

Đây là cuốn sách về cuộc đời và các công trình khoa học của Afred Wegener, người mà có danh tiếng gắn liền (rests with) với thuyết về sự dịch chuyển lục địa (theory of continental displacements), được biết đến nhiều hơn với cái tên "lục địa trôi dạt" Wegener đã đưa ra thuyết này vào năm 1912 và phát triển nó rộng rãi trong gần 20 năm. Cuốn sách của ông ấy trong chủ đề này, Nguồn gốc của các lục địa và đại dương, đã có bốn phiên bản và là tâm điểm (focus) của một cuộc tranh cãi quốc tế khi ông còn sống và trong vài năm sau khi ông qua đời.

Ý tưởng cơ bản của Wegener là nhiều bí ẩn về lịch sử Trái đất có thể được giải đáp nếu người ta cho rằng các lục địa di chuyển ngang thay vì cho rằng chúng cố định tại chỗ. Wegener đã chỉ ra rất cụ thể về việc các lục địa chuyển động hợp lí như thế nào và cách chúng hoạt động bằng việc sử dụng những bằng chứng từ rất nhiều các ngành khoa học như: địa chất, địa vật lý, cổ sinh vật học và khí hậu học. Ý tưởng của Wegener rằng các lục địa di chuyển - là trọng tâm của thuyết hướng dẫn về khoa học Trái Đất ngày nay: cụ thể là kiến tạo mảng (plate tectonics). Kiến tạo mảng ở nhiều khía cạnh khác hoàn toàn với những gì Wegener đưa ra, giống như thuyết tiến hóa hiện đại (modern evolutionary theory) rất khác với những ý tưởng mà Charles Darwin đã đưa ra vào những năm 1850 về tiến hóa sinh học. Tuy nhiên kiến tạo mảng là hậu duệ của lý thuyết trôi dạt lục địa của Alfred Wegener, theo một cách hoàn toàn giống với thuyết tiến hóa hiện đại là hậu duệ của thuyết chọn lọc tự nhiên (theory of natural selection) của Darwin.

Khi tôi bắt đầu viết về cuộc đời và công việc của Wegener, một trong những điều hấp dẫn nhất về ông với tôi là, mặc dù ông đã đưa ra một thuyết về trôi dạt lục địa nhưng ông không phải là một nhà địa chất. Ông ấy đã được đào tạo như một nhà thiên văn học và theo đuổi sự nghiệp (pursued a career in) vật lý khí quyển. Khi ông ấy đưa ra thuyết (proposed the theory) dịch chuyển lục địa vào năm 1912, ông ấy đang là một giảng viên vật lý và thiên văn học tại Đại học Marburg, miền nam nước Đức. Tuy nhiên ông ấy không phải là một "người không nổi tiếng". Vào năm 1906, ông ấy đã lập kỷ lục thế giới (set a world record) (cùng với anh trai Kurt) về thời gian bay trên khinh khí cầu: 52 giờ. Từ năm 1906 đến năm 1908, ông ấy đã tham gia vào một cuộc thám hiểm được công bố rộng rãi và cực kì nguy hiểm đến bờ biển phía đông bắc Greenland. Ông ấy đã tạo dựng được tên tuổi của mình (made a name for himself) trong một nhóm nhỏ các nhà khí tượng học và vật lý khí quyển ở Đức với tư cách là tác giả của một cuốn sách giáo khoa, Nhiệt động lực học của khí quyển (1911) và một số bài báo khoa học thú vị.

Dù công trình của Wegener về sự trôi dạt lục địa hóa ra có tầm quan trọng như thế nào, nhưng nó phần lớn chỉ là một phần bên lề đối với mối quan tâm của ông đối với vật lý khí quyển, địa vật lý và cổ khí hậu học*, và do đó tôi đã rất cố gắng (at great pains) để đưa công trình của Wegener về sự trôi dạt lục địa vào một phạm vi rộng lớn hơn về công trình khoa học khác của ông, thậm chí trong bối cảnh lớn hơn về khoa học khí quyển trong cuộc đời của ông. Đây là một "cuốn sách về trôi dạt lục địa" chỉ trong phạm vi mà Wegener quan tâm đến chủ đề đó và sau đó trở nên nối tiếng với nó. Sự tìm hiểu (treatment) của tôi về những nghiên cứu khoa học khác của ông ấy không kém phần chi tiết, mặc dù tôi chắc chắn đã dành nhiều sự quan tâm hơn đến việc tiếp cận các ý tưởng về sự dịch chuyển lục địa của ông ấy vì chúng gây tranh cãi nhiều hơn các nghiên cứu khác của ông.

Độc giả quan tâm đến chi tiết cụ thể trong sự nghiệp của Wegener sẽ thấy rằng ông thường ngừng theo đuổi một hướng nghiên cứu (line of investigation) nhất định (đôi khi trong nhiều năm liên tục), chỉ để chọn nó (pick it up) sau đó. Tôi đã cố gắng cung cấp các bài dẫn về sở thích thay đổi nhanh chóng của ông ấy bằng cách mô tả các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời ông ấy như sự nghiệp trong các ngành khoa học khác nhau, nó được ghi lại ở tiêu đề của các chương. Do đó, mục lục sẽ là một hướng dẫn đầy đủ cho những người chỉ quan tâm đến một khía cạnh cụ thể trong cuộc sống của Wegener nhưng có lẽ không phải tất cả. Tuy nhiên, tôi cho rằng các phần riêng không dễ hiểu bằng việc gộp tất cả các hoạt động của anh ấy lại. Về mặt này, tôi mong các độc giả cố gắng trải nghiệm cuộc sống của Wegener như cách ông ấy đã sống, với tất cả những gián đoạn, những thay đổi suy nghĩ, và những nỗ lực đổi mới (renewed efforts) kéo theo.

Wegener đã để lại một số tác phẩm đã xuất bản, nhưng theo thông lệ tiêu chuẩn, những tác phẩm này báo cáo những kết quả công việc của ông - chứ không phải hành trình mà ông đã thực hiện để đạt được những kết quả đó. Chỉ có vài trăm trong số hàng ngàn lá thư ông viết và nhận được trong đời còn tồn tại và ông ấy không giữ quyển ghi chú hay nhật ký để ghi lại cuộc đời và các hoạt động của mình. Ông ấy không hoạt động tích cực (not active) trong các hội khoa học (scientific societies) (với một số trường hợp ngoại lệ), và không tìm cách tìm kiếm ảnh hưởng hoặc thúc đẩy ý tưởng của mình thông qua các mối quan hệ nghề nghiệp (professional contacts) và chính trị, dành phần lớn thời gian ở nhà để đọc và viết nghiên cứu, hoặc thu thập tại hiện trường quan sát.

Một số nhà khoa học nổi tiếng như Newton, Darwin, và Anh-xtanh, đã để lại hàng núi tài liệu viết, hàng trăm cuốn số tay và số thư lên tới hàng chục ngàn. Những người khác, như Michael Faraday, đã để lại những nhật ký phong phú (extensive journals) về những suy nghĩ và suy đoán của họ, song song với sổ tay khoa học của họ. Khi một nhà khoa học càng để lại nhiều tài liệu, người viết tiểu sử càng có cơ hội tốt hơn để hình thành một bức tranh chính xác về cách các ý tưởng của một nhà khoa học hình thành và phát triển.

Tôi chắc chắn với ý kiến rằng hầu hết chúng ta, bao gồm cả Wegener không phải là tác giả thực sự của cuộc sống của mình. Chúng ta lập kế hoạch, suy nghĩ và hành động thường tự do nhưng hầu hết cuộc sống của chúng ta xảy ra ngẫu nhiên và chúng ta chỉ biến tình huống ngẫu nhiên (happenstance) này thành một câu chuyện mạch lạc về những ý định đã được thực hiện. Do đó, cuốn sách này là một câu chuyện về cả cuộc đời và những nghiên cứu khoa học mà Alfred Wegener đã lên kế hoạch, dự định cũng như về cuộc đời và việc nghiên cứu khoa học thực sự tình cờ xảy ra với ông ấy. Những điều này, tôi mong bạn sẽ sớm thấy, không lúc nào cũng giống nhau.