Cam 18 · Test 2 · Passage 1 · Công trình đá Stonehenge

Trong nhiều thế kỷ qua, các nhà sử học và khảo cổ học đã gặp rất nhiều bí ẩn về Stonehenge, một di tích tiền sử (prehistoric monument) mà được ước tính mất khoảng 1.500 năm để xây dựng. Stonehenge, nằm trên đồng bằng Salisbury miền nam nước Anh, bao gồm khoảng 100 tảng đá khổng lồ được sắp xếp thành một vòng tròn.

Các nhà khảo cổ học cho rằng di tích tiền sử nổi tiếng nhất của Anh được xây dựng trong nhiều giai đoạn, với giai đoạn sớm nhất được xây dựng cách đây 5.000 năm trở lên. Ban đầu, cư dân thời kỳ đồ đá mới Neolithic của Anh đã sử dụng các công cụ nguyên thủy, có thể được làm từ sừng nai (deer antlers), để đào một rãnh tròn và đồi đất lớn, hay còn gọi là henge. Theo một số học giả (scholars), các hố sâu nguyên thủy có niên đại từ thời kỳ đó được tìm thấy trong vòng tròn có thể đã từng chứa một vòng cột gỗ.

Vài trăm năm sau đó, những người xây dựng Stonehenge đã kéo lên khoảng 80 tảng đá xanh, trong đó có 43 tảng còn lại cho đến ngày nay, và đặt chúng ở vị trí đứng và xếp thành hình chữ U hoặc hình tròn. Những tảng đá này đã được truy tìm nguồn gốc đến vùng núi Presell ở Wales, cách Stonehenge khoảng 300 km. Vậy thì, làm thế nào những người xây dựng thời tiền sử không có công cụ hoặc kỹ thuật xây dựng tinh vi (sophisticated engineering haul) đã chuyên chở những tảng đá khổng lồ nặng đến 4 tấn, qua một khoảng cách lớn như vậy?

Theo một lý thuyết lâu đời của các nhà khảo cổ học, những người xây dựng Stonehenge đã sử dụng xe kéo (sledges) và con lăn làm từ thân cây để kéo tảng đá xanh từ vùng núi Presell. Sau đó, họ chuyển các tảng đá lên các xà lan và đưa chúng trôi dọc theo bờ biển Wales và sau đó lên sông Avon về phía đồng cỏ Salisbury Plain; hoặc có thể họ đã kéo mỗi tảng đá bằng một đội tàu. Các giả thuyết khảo cổ học (archaeological hypotheses) gần đây hơn cho rằng họ đã vận chuyển những tảng đá xanh bằng các giỏ tre cỡ siêu lớn kết hợp với ổ bi và tấm ván rãnh dài, được kéo bởi trâu.

Ngay từ những năm 1970, các nhà địa chất đã tham gia vào cuộc tranh luận về cách Stonehenge được hình thành như thế nào. Thách thức hình ảnh cổ điển về những người xây dựng chăm chỉ đẩy, kéo, lăn hoặc vận chuyển những tảng đá khổng lồ từ xứ Wales xa xôi, một số nhà khoa học đã đề xuất rằng các sông băng (glaciers), chứ không phải con người, đã mang những tảng đá xanh tới Salisbury. Tuy nhiên, hầu hết các nhà khảo cổ học vẫn hoài nghi về lý thuyết này, tự hỏi làm sao lực lượng tự nhiên có thể đưa đúng số lượng tảng đá cần thiết để hoàn thành vòng tròn.

Giai đoạn xây dựng thứ ba diễn ra vào khoảng 2000 trước công nguyên. Lúc này, các tấm đá cát - được biết đến với tên gọi 'sarsens' - được sắp xếp thành một vòng cung ngoài hoặc vòng tròn; một số được lắp ráp (assembled) thành những cấu trúc ba mảnh biểu tượng gọi là trilithons đứng cao ở trung tâm của Stonehenge. Hiện nay, có khoảng 50 tảng đá như vậy có thể nhìn thấy trên hiện trường, trong khi trước đây có thể đã có nhiều tảng hơn. Kết quả của phương pháp đo carbon đã cho thấy công việc tại Stonehenge tiếp tục cho đến khoảng 1600 trước công nguyên, đặc biệt là việc di chuyển lại nhiều lần tảng đá xanh.

Nhưng những người xây dựng Stonehenge là ai? Vào thế kỷ 17, nhà khảo cổ học John Aubrey đã cho rằng Stonehenge là công trình của các vị druid, người có vai trò quan trọng trong xã hội Celtic về tôn giáo, pháp lý và chính trị. Lý thuyết này đã được William Stukeley, một nhà khảo cổ học, phổ biến rộng rãi sau khi ông đã khai quật các mộ cổ nguyên thủy (primitive graves) tại địa điểm này. Ngay cả ngày nay, những người tự xưng là druid hiện đại vẫn tụ họp tại Stonehenge để hòa mình vào hạ chí (summer solstice). Tuy nhiên, vào giữa thế kỷ 20, phương pháp đo carbon đã cho thấy Stonehenge đã tồn tại hơn 1.000 năm trước khi người Celt sinh sống trong khu vực này.

Nhiều nhà sử học và khảo cổ học hiện đại ngày nay đồng ý rằng có một số bộ tộc riêng biệt (distinct tribes) đã đóng góp vào việc xây dựng Stonehenge, mỗi bộ tộc đảm nhận một giai đoạn xây dựng khác nhau. Xương, công cụ và các hiện vật (artefacts) khác được tìm thấy ở di tích dường như hỗ trợ giả thuyết này. Giai đoạn đầu tiên được thực hiện bởi những người nông dân (agrarians) thuộc thời kỳ đồ đá mới, những người có khả năng là bản địa (indigenous) của Quần đảo Anh. Sau đó, được cho là các nhóm sử dụng công cụ tiên tiến và có lối sống cộng đồng hơn đã để lại dấu ấn của mình trên di tích. Một số tin rằng họ là người nhập cư (immigrants) từ lục địa Châu Âu, trong khi người khác cho rằng họ có thể là người Anh bản địa, hậu duệ của những người xây dựng ban đầu.

Nếu sự thật xung quanh những kiến trúc sư và việc xây dựng Stonehenge vẫn là còn mơ hồ, thì mục đích của tượng đài nổi bật này càng là một điều bí ẩn hơn. Trong khi đa số các học giả hiện đại đều đồng thuận (consensus) rằng Stonehenge từng phục vụ chức năng nghĩa trang (burial ground), họ vẫn chưa xác định được mục đích khác của nó.

Vào những năm 1960, nhà thiên văn học Gerald Hawkins đã đề xuất rằng các cụm tảng đá khổng lồ này hoạt động như một hình thức lịch, với các điểm khác nhau tương ứng với hiện tượng thiên văn (astrological phenomena) như hạ chí, phân hoà và nhật thực xảy ra vào các thời điểm khác nhau trong năm. Mặc dù lý thuyết của ông nhận được sự chú ý đáng kể trong suốt những thập kỷ qua, nhưng những người phê phán cho rằng những người xây dựng Stonehenge có lẽ thiếu kiến thức cần thiết để dự đoán những sự kiện như vậy hoặc rằng tầng mây dày đặc ở Anh đã che mờ tầm nhìn của họ đối với bầu trời.

Gần đây, những dấu hiệu về bệnh tật và thương tích trên hài cốt người được khai quật tại Stonehenge đã khiến một nhóm các nhà khảo cổ học Anh suy đoán (speculate) rằng nơi đây có thể được coi là một nơi chữa lành, có thể là do tin rằng tảng đá xanh có khả năng chữa bệnh (curative powers).