Cam 18 · Test 2 · Passage 3 · Một thành phố lý tưởng

Từ "thiên tài" được gắn liền trên khắp thế giới với (universally associated with) tên tuổi của Leonardo da Vinci.. Một người đàn ông thời Phục hưng thực sự, ông là hiện thân (embodied) của tinh thần khoa học, tài năng nghệ thuật (artistic talent) và sự nhạy cảm đậm tính nhân văn.Năm năm trăm năm đã trôi qua kể từ khi Leonardo qua đời tại nhà riêng ở Chateau du Clos Luce, bên ngoài Tours, nước Pháp. Nhưng tên tuổi ông không hề bị phai nhạt khi nói rằng, tư duy của ông đã sống mãi trong nhiều thế kỷ và vẫn còn gây ngạc nhiên cho đến ngày nay.

Thời Phục hưng đánh dấu bước chuyển đổi từ thế kỷ 15 sang thời hiện đại và diễn ra sau sự lây lan của bệnh dịch hạch (plague) vào thế kỷ 14, gây ra một cuộc khủng hoảng toàn cầu dẫn đến khoảng 200 triệu người chết trên khắp châu Âu và châu Á. Ngày nay, thế giới đang bước vào đỉnh điểm của (on the cusp of) một cuộc khủng hoảng khí hậu, được dự đoán sẽ gây ra sự di tản (widespread displacement), tuyệt chủng và tử vong trên diện rộng, nếu không được giải quyết. Sau đó, cũng như bây giờ, các giải pháp triệt để đã được kêu gọi để cách mạng hóa cách con người sống và bảo vệ nhân loại chống lại thảm họa (safeguard humanity against catastrophe).

Vào khoảng năm 1486 - sau một dịch bệnh giết chết một nửa dân số ở Milan, Ý - Leonardo đã thay đổi ý tưởng của mình sang các vấn đề quy hoạch đô thị (urban planning problems). Dựa theo một xu hướng Phục hưng điển hình, ông bắt đầu làm việc trên một dự án "thành phố lý tưởng", cái mà do chi phí quá cao (excessive costs) - vẫn chưa được thực hiện. Tuy nhiên với việc các mô hình đô thị không bền vững là nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu toàn cầu ngày nay, thật đáng tự hỏi làm thế nào Leonardo đã có thể thay đổi hình dạng của các thành phố hiện đại.

Mặc dù thời Phục hưng nổi tiếng (renowned) là một kỷ nguyên tiến bộ đáng kinh ngạc (incredible progress) trong nghệ thuật và kiến trúc, nhưng lại hiếm khi được ghi nhận rằng thế kỷ 15 cũng đánh dấu sự ra đời của chủ nghĩa đô thị như một môn học thực sự. Sự chặt chẽ và phương pháp (rigour and method) đằng sau quan niệm có ý thức (conscious conception) về một thành phố phần lớn đã bị thiếu trong tư tưởng phương Tây mãi cho đến thời điểm những người Phục hưng xuất chúng đã thúc đẩy (pushed forward) các dự án đô thị quy mô lớn ở Ý, chẳng hạn như tái cấu trúc thị trấn Pienza và mở rộng thành phố Ferrara. Những tác phẩm này chắc chắn đã truyền cảm hứng cho quyết định của Leonardo để suy nghĩ lại về thiết kế của các thành phố thời trung cổ, với những con đường quanh co đông đúc (winding and overcrowded streets) và với những ngôi nhà chồng chất lên nhau.

Không dễ để xác định tầm nhìn phối hợp về thành phố lý tưởng của Leonardo do phong cách làm việc lộn xộn của ông với các ghi chú và bản phác thảo. Nhưng từ bộ sưu tập lớn nhất các bài báo của Leonardo từng được tập hợp, một loạt các ý tưởng sáng tạo có thể được xây dựng lại liên quan đến nền tảng của một thành phố mới dọc theo sông Ticino, chạy từ Thụy Sĩ vào Ý dài 248 km. Ông đã thiết kế thành phố để dễ dàng vận chuyển hàng hóa cũng như không gian đô thị sạch sẽ, và ông muốn có một thành phố thoải mái và rộng rãi (comfortable and spacious), với đường phố và kiến trúc được sắp xếp tốt. Ông khuyến nghị "những bức tường cao, vững chãi", với "những tòa tháp và trận địa của tất cả vẻ đẹp cần thiết và dễ chịu.

Kế hoạch của ông cho một thành phố hiện đại và "lý trí" phù hợp với lý tưởng Phục hưng. Nhưng, để phù hợp với tính cách của mình, Leonardo đã bao gồm một số đổi mới trong thiết kế đô thị của ông. Leonardo muốn thành phố được xây dựng trên nhiều cấp độ, liên kết với cầu thang ngoài trời thẳng đứng. Thiết kế này có thể được nhìn thấy trong một số tòa nhà cao tầng (high-rise buildings) ngày nay nhưng là độc đáo (unconventional) vào thời điểm đó. Thật vậy, ý tưởng tận dụng tối đa không gian nội thất này đã không được thực hiện cho đến những năm 1920 và 1930, với sự ra đời của phong trào Hiện đại.

Trong khi ở các tầng trên của thành phố, mọi người có thể đi bộ mà không làm xáo trộn giữa các cung điện và đường phố thanh lịch, tầng dưới là nơi dành cho các dịch vụ, thương mại, giao thông và công nghiệp. Nhưng sự độc đáo thực sự trong tầm nhìn của Leonardo là sự hợp nhất giữa kiến trúc và kỹ thuật. Leonardo đã thiết kế các nhà máy thủy điện rộng lớn (extensive hydraulic plants) để tạo ra các kênh đào nhân tạo trên toàn thành phố. Các kênh đào được điều chỉnh bởi đồng hồ và lưu vực, được cho là giúp tàu thuyền di chuyển vào đất liền dễ dàng hơn. Leonardo cũng nghĩ rằng chiều rộng của đường phố phải phù hợp với chiều cao trung bình của các ngôi nhà liền kề: một quy tắc vẫn được tuân theo ở nhiều thành phố đương đại trên khắp nước Ý, để cho phép tiếp cận với ánh nắng mặt trời và giảm nguy cơ thiệt hại do động đất.

Mặc dù một số đặc điểm này đã tồn tại ở các thành phố La Mã, nhưng trước bản vẽ của Leonardo, chưa bao giờ có một thành phố hiện đại nhỏ gọn (compact modern city), đa tầng được hình thành kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật (thoroughly technically conceived). Thật vậy, mãi đến thế kỷ 19, một số ý tưởng của ông mới được áp dụng. Ví dụ, việc phân chia thành phố theo chức năng - với các dịch vụ và cơ sở hạ tầng nằm ở các tầng thấp hơn và các đại lộ và lối đi (boulevards and walkways) rộng và thông thoáng (well-ventilated) ở trên cho cư dân - là một ý tưởng có thể được tìm thấy trong việc cải tạo Paris của Georges-Eugène Haussmann dưới thời Hoàng đế Napoleon III giữa năm 1853 và 1870.

Ngày nay, ý tưởng của Leonardo không chỉ đơn giản là hợp lệ, chúng thực sự gợi ý một giải pháp tiếp theo cho quy hoạch đô thị. Nhiều học giả cho rằng thành phố nhỏ gọn, được xây dựng hướng lên thay vì hướng ra ngoài, hòa nhập với thiên nhiên (đặc biệt là hệ thống nước), với cơ sở hạ tầng giao thông hiệu quả, có thể giúp các thành phố hiện đại trở nên hiệu quả và bền vững (efficient and sustainable) hơn. Đây là một lý do khác giải thích tại sao cái tên Leonardo gắn liền với quy hoạch đô thị hiện đại và đi trước thời đại hàng thế kỷ.